Jak przechowywać obornik zgodnie z dobrą praktyką
Obornik to jeden z najcenniejszych nawozów organicznych w gospodarstwie, ale źle przechowywany traci wartość nawozową i może zanieczyszczać wody gruntowe. Prawidłowe przechowywanie wymaga spełnienia wymogów prawnych, technicznych i agrotechnicznych – to obowiązek każdego rolnika i warunek skutecznego nawożenia.
Obornik jako nawóz i jego wartość
Obornik to mieszanina kału, moczu zwierząt i ściółki, która w wyniku procesu fermentacji zamienia się w stabilny nawóz organiczny. Dostarcza glebie azotu, fosforu, potasu, wapnia, magnezu i mikroelementów w formach organicznych, które stopniowo uwalniają się przez wiele sezonów.
Wartość nawozowa obornika zależy w dużej mierze od sposobu jego przechowywania. Źle składowany traci nawet 30-50% azotu przez jego ulatnianie w formie amoniaku oraz wymywanie przez opady atmosferyczne. Prawidłowe przechowywanie to klucz do zachowania pełnej wartości nawozu i ochrony środowiska.
Wymogi prawne dotyczące przechowywania obornika
W Polsce zasady przechowywania obornika reguluje Program działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami, który obowiązuje na terenie całego kraju. Nakłada on na rolników konkretne wymagania dotyczące pojemności, lokalizacji i czasu składowania.
Powierzchnia miejsca do przechowywania obornika musi być wystarczająca, aby umożliwić składowanie przez minimum 5 miesięcy. To oznacza, że każde gospodarstwo trzymające zwierzęta musi posiadać odpowiednią płytę obornikową lub inną dopuszczoną formę składowania.
Obornik w pryzmie polowej może być przechowywany tymczasowo, jednak nie dłużej niż 6 miesięcy od dnia utworzenia pryzmy. Każde miejsce tymczasowego składowania musi być zaznaczone na mapie lub szkicu działki wraz z datą rozpoczęcia, a dokumentację należy przechowywać przez 3 lata.
Płyta obornikowa – wymagania techniczne
Podstawowym i zalecanym miejscem przechowywania obornika jest płyta obornikowa. Musi być wykonana z materiałów zapewniających pełną szczelność i nieprzepuszczalność – najczęściej z betonu klasy co najmniej B20, zbrojonego stalą o podwyższonej wytrzymałości.
Płyta powinna być wyposażona w ściany oporowe z betonu lub innego nieprzepuszczalnego materiału o wysokości od 30 do 200 cm, które zapobiegają rozsypywaniu i wymywaniu obornika poza jej obręb. Konieczna jest też instalacja odprowadzająca odcieki do szczelnych studzienek zbiorczych.
Płyta musi być zlokalizowana w miejscu, gdzie nie gromadzą się wody opadowe, oraz dostosowana do wjazdu środków transportu – ciągników i wozów asenizacyjnych. Nie może uniemożliwiać wypływania gnojówki na zewnątrz obiektu.
Dopuszczalne odległości od obiektów chronionych
Przepisy restrykcyjnie regulują minimalne odległości płyt obornikowych i pryzm polowych od obiektów wymagających ochrony. Są to wymagania bezwzględne, których nie można obejść.
Obowiązują następujące odległości minimalne:
- 25 m – od studni, ujęć wód, linii brzegu wód powierzchniowych i pasa morskiego
- 25 m – od pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi na sąsiednich działkach
- 50 m – od budynków służących do przetwórstwa rolno-spożywczego i magazynowania żywności
- 5 m – od silosów z paszą
- 10 m – od pryzm z kiszonką
- 4 m – od granicy działki
Pryzma polowa – zasady lokalizacji
Tam, gdzie nie ma płyty obornikowej lub potrzeba tymczasowego złożenia nawozu bliżej pola, przepisy dopuszczają pryzmę bezpośrednio na gruncie rolnym – jednak z rygorystycznymi warunkami.
Teren musi być możliwie płaski, ze spadkiem nie przekraczającym 3%. Nie wolno lokować pryzmy w zagłębieniach terenu ani na glebach piaszczystych, podmokłych lub nadmiernie uwilgotnionych – gleba powinna być możliwie nieprzepuszczalna, co zmniejsza ryzyko przenikania substancji do wód gruntowych.
W tym samym miejscu można ponownie składować obornik dopiero po upływie 3 lat od zakończenia poprzedniego składowania. Zmiana miejsca pryzmy w kolejnych sezonach to wymóg chroniący glebę przed nadmiernym lokalnym obciążeniem azotanami.
Jak ograniczyć straty azotu podczas przechowywania
Straty azotu to największy problem przy składowaniu obornika. Azot ulatnia się w formie amoniaku szczególnie intensywnie przy wysokiej temperaturze, silnym wietrze i nadmiernym napowietrzeniu pryzmy.
Kluczowym zabiegiem jest ubijanie pryzmy – dobrze ugnieciony obornik ogrzewa się wolniej i traci mniej azotu. Zalecana temperatura wewnątrz pryzmy to 30-40°C – to temperatura „zimnego kompostowania”, przy której rozkład przebiega stopniowo bez gwałtownych strat.
Najskuteczniejszym sposobem na ograniczenie strat jest przykrycie pryzmy szczelną folią lub innym nieprzepuszczalnym materiałem. Ogranicza to parowanie amoniaku i wymywanie składników przez deszcz. Dobra praktyka to też skracanie czasu składowania – im szybciej obornik trafi na pole lub na płytę, tym mniej straci na wartości nawozowej.
Przechowywanie obornika pod zwierzętami
Jedną z dopuszczalnych i korzystnych form przechowywania obornika jest utrzymanie zwierząt na głębokiej ściółce. W tym systemie obornik gromadzi się bezpośrednio pod zwierzętami przez cały sezon – na nieprzepuszczalnym podłożu budynku inwentarskiego.
Obornik z głębokiej ściółki trafia bezpośrednio z obory na pole lub na płytę, bez potrzeby osobnego składowania. Jest zwykle lepiej przefermentowany, bogatszy w azot organiczny i bardziej jednorodny niż obornik składowany w pryzmie.
Alternatywa: zadołowanie i pryzma w wykopie
Tradycyjną i wciąż stosowaną praktyką jest zadołowanie obornika – złożenie go w cienistym miejscu, w wykopanym płytkim dołku wyścielonym warstwą słomy lub trocin. Dołowanie ogranicza kontakt z powietrzem i zmniejsza straty azotu.
Nowocześniejszą wersją tej metody jest pryzma umieszczona w wykopie na podłożu denitryfikacyjnym – mieszaninie gleby i trocin. Dno wykopu należy wyłożyć folią odporną na działanie czynników biologicznych i chemicznych, która dodatkowo chroni wody gruntowe przed przenikaniem azotanów.
Dokumentacja – obowiązek, o którym nie można zapomnieć
Rolnicy tymczasowo składujący obornik na polu mają obowiązek prowadzenia dokumentacji miejsca składowania. Musi ona zawierać dokładne oznaczenie działki, lokalizację pryzmy na mapie lub szkicu oraz datę rozpoczęcia składowania.
Dokumentację tę należy przechowywać przez 3 lata od dnia zakończenia składowania. Brak tej dokumentacji może skutkować utratą płatności bezpośrednich lub kar administracyjnych w trakcie kontroli ARiMR, szczególnie w gospodarstwach ubiegających się o ekoschematy.
FAQ
Czy można przechowywać obornik na terenie podmokłym lub w pobliżu rowu?
Nie – przepisy bezwzględnie zakazują lokalizowania pryzmy obornika na terenach podmokłych, piaszczystych i w zagłębieniach terenu. Od linii brzegu wód powierzchniowych i rowów melioracyjnych obowiązuje odległość minimum 25 metrów. Naruszenie tych wymogów grozi sankcjami administracyjnymi i odpowiedzialnością za zanieczyszczenie wód.
Ile czasu można maksymalnie przechowywać obornik w pryzmie polowej?
Maksymalny dozwolony czas składowania obornika w pryzmie bezpośrednio na gruncie rolnym to 6 miesięcy od dnia jej utworzenia. Po tym czasie obornik musi być wywieziony na pole lub przeniesiony na płytę obornikową. Przekroczenie tego terminu stanowi naruszenie Programu działań i może być stwierdzane podczas kontroli.
Czy mały rolnik z kilkoma krowami też musi mieć płytę obornikową?
Tak – obowiązek posiadania miejsca do przechowywania obornika dotyczy wszystkich gospodarstw utrzymujących zwierzęta, niezależnie od ich wielkości. Wyjątkiem jest możliwość tymczasowego składowania w pryzmie polowej przez 6 miesięcy. Małe gospodarstwa mogą skorzystać z dofinansowania na budowę płyty obornikowej w ramach PROW lub Planu Strategicznego.
Jak obliczyć potrzebną powierzchnię płyty obornikowej?
Powierzchnię płyty oblicza się na podstawie liczby zwierząt, ich gatunku i systemu utrzymania oraz wymaganego czasu składowania (minimum 5 miesięcy). Dla bydła mlecznego przyjmuje się zazwyczaj normę produkcji obornika około 20-25 kg na sztukę dziennie. Dokładne obliczenia powinien przeprowadzić doradca rolniczy lub ODR na podstawie aktualnych norm zawartych w Programie działań.
Czy można wywozić obornik na pole zimą?
Zgodnie z Programem działań, obornik nie może być stosowany w okresie od 1 grudnia do końca lutego. Dodatkowo na glebach zamarzniętych lub pokrytych śniegiem stosowanie obornika jest zakazane przez cały rok. Naruszenie terminów stosowania nawozów naturalnych jest jednym z najczęściej stwierdzanych uchybień podczas kontroli cross-compliance
