Biologiczna ochrona roślin – co to znaczy w praktyce

Biologiczna ochrona roślin to metoda zwalczania szkodników, chorób i chwastów przy użyciu żywych organizmów lub naturalnych substancji biologicznych – zamiast chemicznych środków ochrony. W praktyce oznacza wpuszczenie przyrody do pracy na rzecz plonu, zamiast walki z nią środkami syntetycznymi.

Czym jest biologiczna ochrona roślin

Biologiczna ochrona roślin (ang. biological control) polega na wykorzystaniu naturalnych wrogów szkodników, mikroorganizmów patogenicznych dla agrofagów lub substancji wytwarzanych przez żywe organizmy do regulowania populacji szkodliwych owadów, grzybów i bakterii.

To podejście opiera się na prostej zasadzie ekologicznej – każdy organizm w przyrodzie ma swoich naturalnych wrogów lub konkurentów. Człowiek nie eliminuje szkodnika chemicznie, lecz wspiera lub wprowadza czynniki biologiczne, które ograniczają jego populację do poziomu nieczyniącego szkód ekonomicznych.

Biologiczna ochrona roślin to jeden z filarów integrowanej ochrony roślin (IPM), która od 2014 roku jest obowiązkowa dla wszystkich profesjonalnych producentów rolnych w Unii Europejskiej. Metody biologiczne powinny być stosowane przed sięgnięciem po środki chemiczne.

Rodzaje biologicznej ochrony roślin

Biologiczna ochrona roślin obejmuje kilka odrębnych metod działania, które można stosować samodzielnie lub łącznie:

• Ochrona klasyczna – introdukcja naturalnych wrogów szkodnika sprowadzonych z jego rodzimego obszaru występowania, np. importowanie drapieżnych owadów z rejonu, skąd pochodzi inwazyjny szkodnik
• Ochrona augmentatywna – masowe rozmnażanie i uwalnianie naturalnych wrogów produkowanych w laboratoriach lub insektariach
• Ochrona konserwacyjna – ochrona i wspieranie istniejących populacji naturalnych wrogów przez tworzenie odpowiednich siedlisk i ograniczenie stosowania pestycydów
• Biopestycydy – preparaty na bazie mikroorganizmów (bakterii, grzybów, wirusów) lub ich metabolitów, działające selektywnie na szkodniki i patogeny

Każda z tych metod wymaga innego podejścia i nakładów, jednak wszystkie są możliwe do wdrożenia zarówno w dużych gospodarstwach polowych, jak i małych ogrodach warzywnych.

Owady pożyteczne jako naturalni wrogowie szkodników

Owady pożyteczne to pierwsze skojarzenie z biologiczną ochroną roślin i nie bez powodu – to najskuteczniejsza i najłatwiej dostępna metoda kontroli szkodników. W każdym ogrodzie i na każdym polu żyją naturalni wrogowie mszyc, przędziorków, gąsienic i innych agrofagów.

Biedronki – zarówno dorosłe, jak i ich larwy – to jedni z najlepszych naturalnych drapieżników mszyc. Jedna larwa biedronki może zjeść do 400 mszyc w trakcie swojego rozwoju. Dorosła biedronka pochłania 50-100 mszyc dziennie.

Złotooki (Chrysoperla carnea) i ich larwy to kolejni skuteczni łowcy mszyc, wełnowców i jaj roztoczy. Dorosłe złotooki można kupić w sklepach ogrodniczych i wypuścić w szklarni lub tunelu foliowym. Skorki, pająki i naziemne biegaczowate dopełniają naturalną sieć drapieżnictwa w glebie i na roślinach.

Pożyteczne nicienie – ochrona gleby i korzeni

Entomopatogeniczne nicienie (Steinernema i Heterorhabditis spp.) to mikroskopijne organizmy glebowe, które pasożytują na larwach szkodników żyjących w glebie. W praktyce stosuje się je przeciwko larwom opuchlaków, pędrakom chrabąszczów, ślimakom i larwom komarek gnojowych w doniczkach.

Nicienie pożyteczne aplikuje się przez podlewanie gleby zawiesiną przygotowaną z wodą – zgodnie z dawkowaniem podanym przez producenta. Najczęściej stosuje się je wieczorem lub przy pochmurnym niebie, ponieważ są wrażliwe na promieniowanie UV i wysychanie.

Temperatura gleby musi wynosić co najmniej 10-14°C, by nicienie były aktywne – dlatego wiosenne stosowanie można rozpocząć dopiero od maja. Efekty są widoczne po 2-4 tygodniach i utrzymują się przez cały sezon, jeśli populacja nicinei zostanie odpowiednio rozmnożona w glebie.

Bakterie i grzyby jako biopestycydy

Bakterie entomopatogeniczne – przede wszystkim Bacillus thuringiensis (Bt) – to jeden z najczęściej stosowanych biopestycydów na świecie. Bakteria ta produkuje toksyny białkowe niszczące układ pokarmowy gąsienic motyli i larw muchówek, nie działając na ssaki, ptaki ani owady pożyteczne.

Preparaty na bazie Bt są dostępne w sprzedaży pod różnymi nazwami handlowymi i stosuje się je jako oprysk na liście – gąsienica musi zjeść potraktowaną roślinę, żeby preparat zadziałał. To skuteczna metoda przeciwko bielikowi kapustnikowi, zwójkówkom i piętnówce kapuściance.

Grzyby entomopatogeniczne – Beauveria bassiana i Metarhizium anisopliae – to kolejne skuteczne biopestycydy. Atakują szkodniki przez kontakt – zarodniki grzyba kiełkują na powierzchni ciała owada i wnikają do jego wnętrza. Preparaty grzybowe są dostępne w formie zawiesin i sprawdzają się szczególnie przeciwko mszycom, wciornastkom i mączlikom.

Grzyby mikoryzowe i bakterie glebowe

Mikoryza to symbioza korzeni roślin z grzybami glebowymi – jeden z najważniejszych mechanizmów biologicznej ochrony w glebie. Grzyby mikoryzowe nie tylko poprawiają pobieranie wody i składników pokarmowych przez rośliny, ale też chronią korzenie przed patogenami glebowymi.

Szczepienie rozsady preparatami mikoryzowymi przed sadzeniem to jedna z najskuteczniejszych metod biologicznego wzmocnienia roślin na starcie. Rośliny zaszczepione mikoryzą są odporniejsze na suszę, zasolenie gleby i infekcje korzeniowe powodowane przez Fusarium, Pythium i Phytophthora.

Bakterie ryzobakterie z rodzaju Bacillus, Pseudomonas i Trichoderma to kolejne mikroorganizmy stosowane profilaktycznie w biologicznej ochronie. Produkują substancje antybiotyczne hamujące wzrost patogenów grzybowych i bakteryjnych – szczególnie skuteczne przeciwko zgorzeli siewek i szarej pleśni.

Rośliny odstraszające – naturalna strategia mieszanych upraw

Uprawa mieszana to jedna z najstarszych i najprostszych form biologicznej ochrony roślin. Sąsiedztwo odpowiednio dobranych gatunków roślin naturalnie ogranicza występowanie szkodników przez wydzielanie substancji odstraszających lub przyciąganie ich naturalnych wrogów.

Aksamitki (Tagetes spp.) sadzone przy pomidorach, paprykach i ogórkach odstraszają mączliki, przędziorki i nicienie glebowe przez wydzielanie tiofienu z korzeni. Bazylia sądzona przy pomidorach odstraszy mszyce i poprawia smak owoców.

Koper, koper włoski, marchew i kminek to rośliny zielne, które przyciągają dorosłe złotooki, biedronki i pasożytnicze błonkówki – naturalne wrogów mszyc i gąsienic. Pozostawienie kwitnących pasów tych roślin między rzędami upraw tworzy banki pożytecznych organizmów dostępnych dla całego ogrodu lub pola.

Feromony i pułapki biologiczne

Feromony owadów to substancje chemiczne służące do porozumiewania się osobników tego samego gatunku – między innymi do wabienia partnerów do rozrodu. W ochronie biologicznej wykorzystuje się syntetyczne feromony płciowe do monitorowania populacji szkodników i masowego odłowu samców.

Pułapki feromonowe stosowane w sadach i na plantacjach są niezwykle skuteczne w ograniczaniu populacji owocówki jabłkóweczki, zwójkówek liściowych i strzygoni zbożówki. Odłów samców zaburza rozród i zmniejsza populację bez stosowania jakichkolwiek substancji toksycznych.

Żółte tablice lepowe to prosta, mechaniczno-biologiczna metoda monitorowania i odłowu mączlików, miniarek, wciornastków i mszyc uskrzydlonych. Stosuje się je zarówno w szklarniach, jak i w uprawach polowych jako uzupełnienie innych metod biologicznych.

Biologiczna ochrona a ekoschematy i dopłaty

Stosowanie biologicznych metod ochrony roślin jest premiowane finansowo w ramach Planu Strategicznego WPR 2023-2027. Ekoschemat „Integrowana ochrona roślin” zakłada stosowanie biologicznych lub niechemicznych metod ochrony jako priorytetu przed sięgnięciem po pestycydy.

Rolnicy realizujący ten ekoschemat mogą otrzymać dodatkowe płatności za każdy hektar objęty integrowaną ochroną, pod warunkiem prowadzenia ewidencji zabiegów i stosowania się do zasad IPM. To realne wsparcie finansowe, które czyni biologiczną ochronę roślin opłacalną nawet w gospodarstwach nastawionych na produkcję intensywną.

W praktyce przejście na biologiczne metody ochrony nie wymaga rezygnacji z wszystkich środków chemicznych jednocześnie – program dopuszcza stosowanie pestycydów jako ostateczności, gdy metody biologiczne i agrotechniczne okażą się niewystarczające.

FAQ

Czy biologiczna ochrona roślin jest skuteczna w porównaniu z chemiczną?

Biologiczna ochrona roślin jest równie skuteczna jak chemiczna w warunkach prawidłowego stosowania i profilaktyki. Różnica polega na tempie działania – biopestycydy działają wolniej niż syntetyczne insektycydy. W zamian za to są selektywne, nie zaburzają ekosystemu gleby i nie pozostawiają pozostałości w plonach. Najlepsze efekty daje połączenie kilku metod biologicznych jednocześnie.

Od czego zacząć wdrażanie biologicznej ochrony w swoim ogrodzie?

Najlepszy start to nie stosowanie pestycydów przez jeden sezon i obserwacja, jakie pożyteczne owady naturalnie pojawią się w ogrodzie. Równolegle warto posadzić rośliny nektarodajne przyciągające biedronki i złotooki oraz założyć hotele dla owadów. Dopiero gdy pojawią się konkretne problemy – sięgnąć po odpowiedni biopreparat zamiast chemii.

Czy biopestycydy są bezpieczne dla pszczół?

Większość biopestycydów jest bezpieczna dla pszczół i owadów zapylających, jednak zawsze należy sprawdzić etykietę konkretnego preparatu. Preparaty na bazie Bacillus thuringiensis var. israelensis (Bti) mogą być szkodliwe dla larw pszczół, dlatego nie stosuje się ich bezpośrednio na kwitnące rośliny. Preparaty mikoryzowe, nicienie i feromony są w pełni bezpieczne dla owadów pożytecznych.

Jak długo trwają efekty biologicznej ochrony roślin?

Efekty biologicznej ochrony są zazwyczaj długotrwałe, choć wolniejsze od chemicznych. Naturalni wrogowie szkodników, raz wprowadzeni do ekosystemu, pozostają i rozmnażają się przez wiele sezonów. Nicienie entomopatogeniczne przy odpowiedniej glebie utrzymują populację nawet kilka lat. Natomiast preparaty bakteryjne i grzybowe wymagają ponownej aplikacji w każdym sezonie lub po deszczach.

Czy biologiczna ochrona roślin nadaje się do stosowania w rolnictwie ekologicznym?

Tak – biologiczna ochrona roślin jest podstawową metodą ochrony w certyfikowanym rolnictwie ekologicznym. Preparaty na bazie Bacillus thuringiensis, nicieni, grzybów entomopatogenicznych i feromonów są w pełni dopuszczone przez rozporządzenie UE nr 2018/848 w sprawie produkcji ekologicznej. W gospodarstwach ekologicznych metody biologiczne są obowiązkowe jako pierwsze narzędzie – przed sięgnięciem po dopuszczone pestycydy biologiczne.