Co wolno stosować w rolnictwie ekologicznym

W rolnictwie ekologicznym obowiązuje prosta zasada – dozwolone jest to, co naturalne, biologiczne i nieprzetwarzane syntetycznie. Zakaz dotyczy nawozów sztucznych, pestycydów chemicznych, GMO i regulatorów wzrostu. To, co wolno stosować, wynika wprost z rozporządzenia (UE) 2018/848 i krajowych wykazów środków dopuszczonych.

Podstawowe zasady systemu

Rolnictwo ekologiczne opiera się na zamkniętym obiegu materii – gospodarka powinna w jak największym stopniu sama wytwarzać potrzebne zasoby. Oznacza to pierwszeństwo dla nawozów wyprodukowanych we własnym gospodarstwie, biologicznych metod ochrony i naturalnych źródeł składników odżywczych. Zewnętrzne środki produkcji mogą być stosowane tylko wtedy, gdy zasoby wewnętrzne są niewystarczające.

Wszystkie substancje używane w certyfikowanej produkcji ekologicznej muszą figurować na wykazach środków dopuszczonych – prowadzonych przez IUNG-PIB w Puławach oraz przez jednostki certyfikujące. Stosowanie jakiegokolwiek produktu spoza tych wykazów – nawet jeśli wydaje się „naturalny” – jest niezgodnością, którą inspektor odnotuje podczas kontroli. Zasada ta działa bez wyjątków – żaden środek nie jest dozwolony „z domysłu”.

Dozwolone nawozy organiczne i naturalne

Podstawą nawożenia w produkcji ekologicznej są nawozy organiczne – wytwarzane lub pozyskiwane bez użycia syntezy chemicznej. Najważniejsze z nich to obornik, kompost i gnojowica z ekologicznych lub konwencjonalnych (przy zachowaniu warunków) źródeł. Dawka azotu ze wszystkich nawozów naturalnych nie może przekraczać 170 kg N na hektar rocznie.

Oprócz nawozów odzwierzęcych dozwolone są nawozy zielone – rośliny strączkowe, trawy i mieszanki przyorywane jako nawóz. W razie potrzeby, potwierdzonej analizą chemiczną gleby, można sięgnąć po wybrane nawozy mineralne naturalne – ale wyłącznie te wpisane na listę dozwolonych. Przepisy dopuszczają też stosowanie preparatów biodynamicznych jako uzupełnienie podstawowego nawożenia organicznego.

Do często stosowanych, dozwolonych nawozów mineralnych należą:

• nawozy potasowe – kainit, sylwinit, kizeryt, kalimagnezja, siarczan potasu
• nawozy wapniowe – dolomit, kreda pojeziorna, wapno łąkowe, margiel
• mączki mineralne i fosfatowe – drobno mielony fosfat naturalny
• gips i bentonit jako środki poprawiające strukturę gleby
• guano (odchody ptaków) i inne nawozy organiczne pochodzenia zwierzęcego

Dozwolone środki ochrony roślin

W ekologicznej ochronie przed chwastami, szkodnikami i chorobami priorytetem są zawsze metody agrotechniczne – płodozmian, odpowiedni dobór odmian, terminy siewu i zbioru oraz fizyczne usuwanie chwastów. Dopiero gdy metody zapobiegawcze nie wystarczają, dopuszczone jest sięganie po preparaty biologiczne i naturalne.

Lista dozwolonych środków ochrony roślin wynika z rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2021/1165 oraz krajowego rejestru środków ochrony roślin prowadzonego przez MRiRW. Do środków najczęściej stosowanych w ekologicznej ochronie roślin należą:

• preparaty biologiczne – bakteryjne (np. Bacillus thuringiensis), grzybowe i wirusowe
• wyciągi i nalewki roślinne – np. z pokrzywy, skrzypu, czosnku
• substancje feromonowe – do monitorowania i odławiania szkodników
• pułapki fizyczne i lepowe – bez substancji syntetycznych
• siarka i miedź – w ograniczonych ilościach, w ramach rocznych limitów
• oleje roślinne i parafinowe – dopuszczone do stosowania jako insektycydy
• krzem amorficzny – do zwalczania owadów szkodliwych przez obsypywanie

Materiał siewny i nasadzeniowy

W produkcji ekologicznej należy stosować wyłącznie ekologiczny materiał siewny i nasadzeniowy – wyprodukowany bez użycia syntetycznych nawozów i pestycydów. Aktualny wykaz dostępnych odmian i producentów ekologicznego materiału siewnego jest prowadzony przez PIORIN i dostępny na stronie gov.pl.

Gdy dany gatunek lub odmiana nie jest dostępna w wersji ekologicznej, rolnik może – po uzyskaniu zgody jednostki certyfikującej – zastosować materiał konwencjonalny, niezaprawiony syntetycznymi zaprawami. Stosowanie materiału siewnego zaprawianego chemicznie jest bezwzględnie zakazane w każdych okolicznościach. Każde odstępstwo od zasady ekologicznego materiału musi być każdorazowo uzasadnione i udokumentowane.

Co jest absolutnie zakazane

Znajomość zakazów jest tak samo ważna jak znajomość dozwolonych środków. Łamanie tych zasad grozi cofnięciem certyfikatu ekologicznego.

Bezwzględnie zakazane jest stosowanie:

• syntetycznych nawozów mineralnych azotowych – w żadnej postaci i dawce
• pestycydów syntetycznych – herbicydów, insektycydów, fungicydów chemicznych
• regulatorów wzrostu roślin – w tym stymulatorów kwitnienia i owocotworzenia
• GMO – organizmów genetycznie modyfikowanych w uprawach i paszy
• zapraw nasiennych o charakterze syntetycznym i chemicznym
• pasz przemysłowych z syntetycznymi koncentratami i hormonami w chowie zwierząt
• antybiotyków w prewencji weterynaryjnej (dopuszczone jedynie w uzasadnionym leczeniu)
• promieniowania jonizującego do konserwacji lub obróbki płodów rolnych

Dozwolone metody zwalczania chwastów

W ekologicznej ochronie przed zachwaszczeniem pierwszeństwo mają zawsze metody mechaniczne i agrotechniczne. Orka, bronowanie, kultywatorowanie i ręczne odchwaszczanie to podstawowe narzędzia – bez limitów stosowania, o ile nie niszczą struktury gleby. Właściwy płodozmian z udziałem roślin o silnym działaniu allelopatycznym (np. żyto, owies) naturalnie ogranicza zachwaszczenie bez jakichkolwiek środków chemicznych.

Dopuszczalne jest też stosowanie mulczowania – przykrywania gleby wokół roślin materiałami organicznymi lub czarnymi foliami biodegradowalnymi. W ogrodnictwie i sadownictwie ekologicznym popularne są też płomienniki do termicznego niszczenia chwastów na wczesnym etapie kiełkowania. Wszystkie wymienione metody mogą być stosowane bez ograniczeń i nie wymagają zgłaszania jednostce certyfikującej.

Środki dozwolone w ekologicznej hodowli zwierząt

W ekologicznym chowie zwierząt podstawą żywienia musi być pasza ekologiczna – w jak największym stopniu wyprodukowana we własnym gospodarstwie. Dopuszczalne są pasze konwencjonalne, ale w ograniczonym procencie dziennej racji pokarmowej – zgodnie z przepisami unijnymi. W każdym przypadku pasza nie może zawierać GMO ani syntetycznych stymulatorów wzrostu.

W zakresie zdrowia zwierząt przepisy ekologiczne dopuszczają stosowanie leków roślinnych, homeopatycznych i mikroelementów jako pierwszego wyboru terapeutycznego. Leki konwencjonalne, w tym antybiotyki, mogą być stosowane wyłącznie w uzasadnionych przypadkach klinicznych, przepisane przez lekarza weterynarii, a każda interwencja musi być szczegółowo udokumentowana. Zbyt duża liczba interwencji weterynaryjnych w ciągu roku może skutkować utratą statusu ekologicznego dla leczonego zwierzęcia.

Gdzie szukać aktualnych wykazów środków

Lista dozwolonych środków nawożenia i ochrony roślin jest aktualizowana i nie zawsze pokrywa się z rocznymi wersjami drukowanymi. Najważniejsze, aktualne źródła to:

• IUNG-PIB Puławy (www.iung.pulawy.pl) – wykaz nawozów i środków poprawiających glebę
• MRiRW – krajowy rejestr środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w rolnictwie ekologicznym
• PIORIN (gov.pl/web/piorin) – wykaz ekologicznego materiału siewnego
• jednostka certyfikująca – indywidualnie aktualizowane listy środków z podziałem na kategorie
• ośrodki doradztwa rolniczego (ODR) – bezpłatne konsultacje i pomoc w interpretacji przepisów

FAQ

Czy środki „bio” dostępne w sklepach ogrodniczych są automatycznie dozwolone?

Nie – etykieta „bio” lub „naturalne” nie jest tożsama z dopuszczeniem do rolnictwa ekologicznego. Każdy środek musi figurować w oficjalnym wykazie dopuszczonych substancji. Przed użyciem jakiegokolwiek preparatu warto skonsultować się z jednostką certyfikującą lub sprawdzić krajowy rejestr.

Czy można stosować sól mineralną jako nawóz w ekologii?

Sól kuchenna (chlorek sodu) nie jest środkiem nawozowym i nie figuruje na wykazach środków dozwolonych w rolnictwie ekologicznym. Natomiast inne sole mineralne – np. siarczan potasu, siarczan magnezu – są dopuszczone, ale wyłącznie te ujęte na liście IUNG-PIB i tylko po potwierdzeniu potrzeby analizą gleby.

Ile razy w sezonie można stosować miedź w uprawach ekologicznych?

Miedź jest dopuszczona jako fungicyd w rolnictwie ekologicznym, ale w ściśle określonych rocznych limitach – maksymalnie 28 kg miedzi na ha w ciągu 7 lat (średnio 4 kg/ha/rok). Przekroczenie tego limitu jest niezgodnością nawet przy stosowaniu środka formalnie dopuszczonego.

Czy w rolnictwie ekologicznym wolno używać dronów do oprysków?

Metoda aplikacji środka nie zmienia jego dopuszczalności – jeśli preparat jest wpisany na listę środków dozwolonych, może być aplikowany dronem. Jednak każda aplikacja dronem wymaga odpowiednich zezwoleń wynikających z przepisów lotniczych i ochrony roślin, niezależnych od systemu certyfikacji ekologicznej.

Czy można stosować kompost z odpadów komunalnych?

Kompost z odpadów komunalnych i osadów ściekowych jest zakazany w rolnictwie ekologicznym. Dozwolony jest jedynie kompost pochodzący ze znanych, kontrolowanych źródeł – przede wszystkim z własnego gospodarstwa lub innych certyfikowanych producent ów. Kompost z odpadów roślinnych i kuchennych (bez mięsa i tworzyw sztucznych) jest co do zasady akceptowany.