Grunty wyłączone z produkcji – jak je zgłosić
Ekoschemat „Grunty wyłączone z produkcji” to dobrowolne wyłączenie do 4% powierzchni gruntów ornych w gospodarstwie z działalności rolniczej w zamian za dodatkową płatność w wysokości ok. 563 zł/ha (126,52 EUR/ha). Zastąpił obowiązkową normę GAEC 8 i obowiązuje od kampanii 2024 roku.
Geneza ekoschematu – skąd się wziął obowiązek ugorowania
Do 2023 roku włącznie rolnicy zobowiązani byli do wyłączenia co najmniej 4% gruntów ornych z produkcji rolniczej w ramach normy GAEC 8 – jednego z warunków warunkowości. Brak realizacji tej normy groził sankcjami finansowymi i obniżeniem płatności bezpośrednich.
W 2024 roku Komitet Monitorujący Plan Strategiczny WPR przyjął uchwałę, która zniosła obowiązek GAEC 8 i zastąpiła go dobrowolnym ekoschematem. Rolnicy nie mają już żadnego nakazu ugorowania gruntów – ale ci, którzy to robią, mogą za to otrzymywać wymierne środki finansowe.
Zmiana ta była odpowiedzią na protesty rolnicze w całej Europie i zgłaszane postulaty zniesienia obciążeń administracyjnych. Dobrowolność ekoschematu sprawia, że rolnicy sami decydują, czy ich sytuacja ekonomiczna i agronomiczna uzasadnia wyłączenie części gruntów z produkcji.
Limit 4% – jak go obliczyć
Płatność jest przyznawana do powierzchni nieprzekraczającej 4% całkowitej powierzchni gruntów ornych będących w posiadaniu rolnika. Kluczowe słowo to „posiadanie” – liczy się faktyczne władanie gruntami w dniu 31 maja roku, w którym złożono wniosek.
Obliczenie limitu jest proste: jeśli rolnik posiada 100 ha gruntów ornych, może zgłosić do ekoschematu maksymalnie 4 ha wyłączone z produkcji. Jeśli posiada 50 ha – limit wynosi 2 ha, jeśli 200 ha – 8 ha. Płatność nie jest przyznawana za powierzchnię przekraczającą ten próg – nawet jeśli rolnik wyłączy więcej gruntów.
Warto pamiętać, że limit 4% dotyczy gruntów ornych, a nie całkowitej powierzchni gospodarstwa. Trwałe użytki zielone, sady i inne kategorie gruntów nie są uwzględniane w bazie obliczeniowej – tylko grunty orne.
Co kwalifikuje się jako grunt wyłączony z produkcji
Przepisy przewidują dwie kategorie obszarów kwalifikowalnych do ekoschematu. Rolnik może deklarować każdą z nich lub obie jednocześnie, jeśli spełnia wymagania.
Kategoria 1 – Grunty ugorowane (bez elementów krajobrazu):
Są to grunty orne, na których nie jest prowadzona żadna produkcja rolna – nie orze się ich, nie sieje, nie wyłączy. Grunt po prostu pozostaje odłogiem przez wymagany czas. Na tej powierzchni mogą naturalnie rosnąć chwasty, trawy i inne rośliny – to nie dyskwalifikuje gruntu, dopóki nie jest on użytkowany rolniczo.
Kategoria 2 – Grunty ugorowane z nowymi elementami krajobrazu:
Ta sama zasada – brak produkcji rolniczej – ale na powierzchni tworzy się nowe elementy krajobrazu, do których zaliczają się:
- żywopłoty i pasy zadrzewień (do 10 m szerokości)
- zadrzewienia liniowe niebędące lasem
- pojedyncze drzewa – do 150 sztuk/ha
- zagajniki śródpolne – do 0,5 ha powierzchni
- rowy i otwarte cieki wodne (do 10 m szerokości)
- oczka wodne – do 0,5 ha (z roślinnością nadbrzeżną)
- miedze śródpolne i strefy buforowe – od 1 m do 20 m szerokości
Zakazy obowiązujące na gruntach wyłączonych
Na obszarach zgłoszonych do ekoschematu „Grunty wyłączone z produkcji” obowiązuje szereg bezwzględnych zakazów przez ściśle określony czas. Ich naruszenie skutkuje odmową lub zwrotem płatności.
Od 1 stycznia do 31 lipca roku złożenia wniosku na wyłączonych gruntach zabrania się:
- prowadzenia jakiejkolwiek produkcji rolnej – w tym wysiewów, sadzenia, zbioru
- wypasu zwierząt
- koszenia roślinności
- stosowania nawozów (mineralnych i organicznych)
- stosowania środków ochrony roślin (herbicydów, fungicydów, insektycydów)
Po 31 lipca zakaz produkcji ulega złagodzeniu – dopuszczalne są zabiegi agrotechniczne, takie jak orka i przygotowanie gleby pod zasiewy ozimych lub międzyplonów. Przepisy wyznaczają ostateczny termin wykonania takich zabiegów na 31 października roku złożenia wniosku.
Jak złożyć wniosek – procedura krok po kroku
Zgłoszenie gruntów wyłączonych z produkcji do ekoschematu odbywa się wyłącznie przez aplikację eWniosekPlus – ten sam kanał, który służy do składania wszystkich wniosków o płatności bezpośrednie. Nie ma odrębnej procedury ani osobnego formularza.
Procedura wnioskowania:
- Zalogować się do eWniosekPlus przez profil zaufany lub bankowość elektroniczną
- W sekcji ekoschematów wybrać „Grunty wyłączone z produkcji”
- Wskazać konkretne działki rolne lub ich części, które mają być wyłączone – z podaniem numerów ewidencyjnych i zadeklarowanej powierzchni
- Sprawdzić, czy łączna zgłaszana powierzchnia nie przekracza 4% całości gruntów ornych w posiadaniu
- Złożyć wniosek w standardowym terminie naboru (15 marca – 15 maja w 2026 roku)
W pierwszym roku wdrożenia ekoschematu (2024) ARiMR wyjątkowo przedłużyła termin do 2 września – umożliwiając rolnikom uzupełnienie wniosków złożonych wiosną. W kolejnych kampaniach obowiązuje termin standardowy.
Nowe elementy krajobrazu – jak je rejestrować
Jeśli rolnik wyłącza grunt z produkcji i jednocześnie tworzy nowe elementy krajobrazu, musi wykazać je we wniosku z odpowiednim opisem. Nowe elementy krajobrazu, raz zarejestrowane, zachowują kwalifikowalność przez kolejne lata aż do 2027 roku – nie trzeba ich co roku tworzyć od nowa.
Zadeklarowanie nowego elementu krajobrazu polega na jego narysowaniu lub wskazaniu w systemie mapowym eWniosku Plus jako wyodrębnionego obszaru na danej działce. Rolnik powinien znać wymiary elementu – bo przepisy określają maksymalne szerokości kwalifikowalnych żywopłotów, rowów i miedz.
Warto wiedzieć, że element krajobrazu musi być nowy – już istniejące żywopłoty, drzewa i zadrzewienia, które nie były wcześniej zgłoszone w systemie, mogą być zgłoszone jako „nowe” w momencie pierwszego zadeklarowania do ekoschematu. Element uznaje się za nowy, jeśli nie był wcześniej wykazany i zatwierdzony w żadnym systemie ewidencji ARiMR.
Związek z normą GAEC 8 i warunkowością
Wprowadzenie ekoschematu bezpośrednio wiąże się ze zniesieniem normy GAEC 8 z systemu warunkowości. Przed 2024 rokiem GAEC 8 nakazywała każdemu rolnikowi wyłączenie 4% gruntów ornych jako obszarów nieprodukcyjnych – pod groźbą sankcji.
Teraz role się odwróciły: rolnik nie musi wyłączać żadnych gruntów, ale może to zrobić i dostać za to wymierne wynagrodzenie. To fundamentalna zmiana filozofii podejścia UE do obszarów nieprodukcyjnych – z obowiązkowej dyscypliny środowiskowej na dobrowolne wsparcie.
Warto podkreślić, że zniesienie GAEC 8 nie zwalnia rolników z przestrzegania pozostałych norm warunkowości (GAEC 1-7 i 9, jak również wymogów z zakresu SMR). Wypełnianie warunkowości nadal jest podstawą do uzyskania jakichkolwiek płatności bezpośrednich.
Ekoschemat a płatność dla małych gospodarstw
Jednocześnie z ekoschematem „Grunty wyłączone z produkcji” Komitet Monitorujący PS WPR wprowadził odrębną płatność dla małych gospodarstw. Jest ona skierowana do producentów posiadających od 1 do 5 ha użytków rolnych i wynosi 225 EUR/ha, maksymalnie 1 125 EUR na gospodarstwo.
Płatność dla małych gospodarstw zastępuje wszystkie inne płatności bezpośrednie – w tym ekoschematy. Oznacza to, że mały rolnik wybierający tę formę wsparcia nie może jednocześnie korzystać z ekoschematów, podstawowego wsparcia dochodów ani płatności redystrybucyjnej.
Dla małego gospodarstwa, które miałoby trudności ze spełnieniem wymogów ekoschematów lub warunkowości, płatność ryczałtowa może być prostszą i bezpieczniejszą opcją. Jednak każdy rolnik powinien porównać obie opcje – bo w wielu przypadkach łączna suma płatności ekoschematowych, BIS i redystrybucyjnej okaże się wyższa niż ryczałt.
Stawka płatności i jej wariacje
Orientacyjna stawka ekoschematu „Grunty wyłączone z produkcji” wynosi ok. 563 zł/ha (126,52 EUR/ha). Podobnie jak w przypadku innych ekoschematów, stawka może ulec korekcie po zakończeniu kampanii, zależnie od łącznej powierzchni zgłoszonej przez rolników w danym roku.
Stawka ta nie wydaje się wysoka w porównaniu z wartością plonu, jaki mógłby być zebrany z tej samej powierzchni. Jednak dla gorszych klas bonitacyjnych, gruntów trudnych do uprawy lub działek bardzo małych i nieuregulowanych kształtowo, wyłączenie i pobranie dopłaty może być ekonomicznie racjonalną decyzją.
Dodatkową wartością jest oszczędność kosztów produkcji – na wyłączonej działce nie kupuje się nasion, nawozów, środków ochrony roślin ani nie ponosi się kosztów robocizny maszynowej. Czysta płatność za „nierobienie niczego” w sezonie wegetacyjnym od stycznia do końca lipca.
Łączenie z innymi ekoschematami i płatnościami
Grunt wyłączony z produkcji może być jednocześnie objęty podstawowym wsparciem dochodów (BIS) – zadeklarowanie działki do ekoschematu nie wyklucza pobierania standardowej płatności do tej samej powierzchni.
Natomiast na wyłączonej powierzchni nie można łączyć tego ekoschematu z innymi praktykami produkcyjnymi – np. z międzyplonem ozimym (bo siew to produkcja rolna zakazana do 31 lipca), z roślinami miododajnymi jako uprawą (te wymagają wysiewu) czy z Rolnictwem węglowym dotyczącym aktywnych zabiegów agrotechnicznych.
Wyjątek stanowią elementy krajobrazu – grunt z żywopłotem lub oczkiem wodnym objętym ekoschematem może jednocześnie kwalifikować się do płatności retencjonowania wody (jeśli jest TUZ) lub innych płatności, pod warunkiem braku konfliktów powierzchniowych między deklaracjami.
FAQ
Czy grunt wyłączony z produkcji musi mieć jakąkolwiek roślinność?
Nie ma formalnego wymogu utrzymywania konkretnej okrywy roślinnej. Grunt może być pokryty naturalnie wyrastającą roślinnością (chwastami, trawami), może też pozostawać bez okrywy. Jedynym bezwzględnym warunkiem jest zakaz prowadzenia produkcji rolnej, koszenia, wypasu i stosowania chemii w terminie 1 stycznia – 31 lipca.
Co się dzieje po 31 lipca na wyłączonej działce?
Po 31 lipca rolnik może wznowić zabiegi agrotechniczne – przygotować glebę pod oziminy lub międzyplony. Ostateczny termin wykonania tych zabiegów to 31 października. Rolnik może też pozostawić ugór na kolejny sezon, jeśli planuje ponownie deklarować tę działkę w przyszłorocznym wniosku.
Czy można wyłączyć z produkcji działkę dzierżawioną?
Tak – warunkiem jest posiadanie tytułu prawnego do gruntu w dniu 31 maja roku złożenia wniosku. Dzierżawa jest tytułem prawnym, zatem dzierżawca może zgłosić dzierżawioną działkę do ekoschematu. Warto jednak upewnić się, że umowa dzierżawy nie zawiera klauzuli zobowiązującej do aktywnej uprawy.
Czy elementy krajobrazu muszą być stworzone od zera, czy mogą istnieć wcześniej?
Elementy krajobrazu mogą istnieć wcześniej, ale muszą być zgłoszone do ARiMR po raz pierwszy jako „nowe”. Istniejący żywopłot lub oczko wodne, które nigdy nie było wykazane w systemie ewidencji ARiMR, może być zgłoszone jako nowy element krajobrazu i kwalifikować się do płatności przez cały pozostały okres PS WPR (do 2027 roku).
Czy wyłączony grunt musi być fizycznie odgrodzony od reszty pola?
Nie – nie ma wymogu fizycznego grodzenia ani oznakowania wyłączonej powierzchni. Działka lub jej część musi być jednak precyzyjnie wskazana w systemie eWniosekPlus z podaniem numerów ewidencyjnych i narysowaniem granic wyłączonego obszaru na mapie. Granice muszą być rozpoznawalne w terenie na potrzeby ewentualnej kontroli.
Czy mały rolnik z 3 ha gruntów ornych może skorzystać z ekoschematu?
Tak – ekoschemat obejmuje grunty w posiadaniu od 1 ha wzwyż. Rolnik z 3 ha gruntów ornych może wyłączyć do 0,12 ha (4% z 3 ha). Może jednak rozważyć, czy korzystniejszą opcją nie jest płatność ryczałtowa dla małych gospodarstw – uproszczona i gwarantująca 225 EUR/ha bez żadnych warunków środowiskowych.
